Việt Nam in tiền như thế nào?

Việt Nam in tiền như thế nào? Thoạt nghe, đây có vẻ là kiểu câu hỏi phải có một câu trả lời thật gọn. Nhưng ngay khi cố giải thích nó bằng một khung có sẵn lấy từ nơi khác, lời giải thích bắt đầu chông chênh.

Đó cũng là lý do câu hỏi này đáng để theo đuổi. Nhiều người học kinh tế qua sách nước ngoài, đặc biệt là sách xoay quanh nước Mỹ. Những cuốn sách đó hữu ích, nhưng cũng tạo ra một thói quen: cứ nhắc đến tạo tiền là ta tự động hình dung FED, trái phiếu chính phủ, và cỗ máy phía sau đồng USD. Thói quen đó không sai. Vấn đề là nó rất dễ trở thành mặc định quá mạnh.

Nếu phần lớn việc đọc kinh tế của ta đến từ các tác giả nước ngoài, thì trường hợp Mỹ rất dễ trở thành mô hình nền trong đầu. Cung tiền được kể qua các nghiệp vụ của FED, qua mua bán trái phiếu, qua niềm tin đứng sau đồng đô la. Khi mô hình này đã quen, nó âm thầm biến thành một khuôn phổ quát.

Nhưng Việt Nam không phải là một phiên bản thu nhỏ của Mỹ với những con số khác đi. Việt Nam có lịch sử thể chế riêng, cấu trúc tiền tệ riêng, và mối quan hệ riêng với những loại tài sản như vàng, ngoại tệ, đất đai hay hành vi tích trữ. Bởi vậy, một lời giải thích vay mượn có thể nghe rất trơn tru mà vẫn không giải được câu hỏi địa phương.

Một điểm bắt đầu tốt hơn nhiều là cuốn “Thăng trầm và đột phá của nền kinh tế Việt Nam” của Phạm Minh Chính và Vương Quân Hoàng. Giá trị của cuốn sách không chỉ nằm ở chỗ nó đưa ra một công thức về cơ sở tiền tệ. Quan trọng hơn, nó đặt công thức đó vào trong một bức tranh rộng hơn rất nhiều của lịch sử kinh tế Việt Nam.

Cuốn sách đi qua nhiều giai đoạn lớn: tiếp xúc với hệ thống ngân hàng hiện đại thời thuộc địa, quá trình xây dựng đồng tiền độc lập, thời chiến, thời bao cấp và thời kỳ đổi mới. Nó cũng quan sát cách người Việt nắm giữ và suy nghĩ về tài sản qua từng giai đoạn. Cái khung rộng ấy rất quan trọng, vì tiền không bao giờ chỉ là một biến số kỹ thuật. Nó luôn nằm trong thể chế, động cơ và thói quen kinh tế của xã hội.

Một điểm nữa khiến cuốn sách đáng chú ý là nó không cố gắng nhẹ tay với người đọc. Đây là một cuốn dày bảng biểu, số liệu, chứng cứ lịch sử, biểu đồ và cả lý thuyết kinh tế. Nó nói về ngân hàng, nhưng không dừng ở đó; nó còn chạm tới vàng, đô la, bất động sản, tài sản tài chính và cách nhà nước quản lý những nhóm tài sản ấy.

Chính độ dày đó mới là điều quan trọng. Một câu hỏi như Việt Nam tạo tiền ra sao không nên được trả lời bằng khẩu hiệu khi nền kinh tế thực tế được tạo nên từ nhiều lớp chồng lên nhau: chính sách, cấu trúc bảng cân đối, hành vi người dân, thay đổi lịch sử và vai trò của từng loại tài sản.

Cách trình bày trong sách cho thấy cơ sở tiền tệ được hình thành từ nhiều cấu phần chứ không đến từ một cơ chế duy nhất. Chứng khoán có vai trò. Tái chiết khấu có vai trò. Vàng có vai trò. Các khoản liên quan tới SDR có vai trò. Những hoạt động liên quan đến tiền mặt có vai trò. Những tài sản và nghĩa vụ khác của ngân hàng trung ương cũng có vai trò.

Khi nhìn câu hỏi theo cách này, trường hợp Việt Nam trở nên dễ hiểu hơn nhiều. Câu hỏi không còn là “cái công tắc thần kỳ nào tạo ra tiền?” mà trở thành “những cấu phần nào trên bảng cân đối của ngân hàng trung ương đang tăng, giảm, hay tương tác với nhau theo cách làm thay đổi cơ sở tiền tệ?” Câu trả lời như vậy bớt kịch tính hơn, nhưng lại tốt hơn rất nhiều.

Đây là đoạn dễ gây chú ý nhất. Trong khung được bàn tới ở đây, vàng và ngoại tệ không phải những chi tiết đứng ngoài câu chuyện tiền tệ. Chúng có thể nằm ngay trong câu chuyện đó. Nếu những cấu phần này tăng lên theo những cách có liên quan, chúng có thể góp phần làm tăng cơ sở tiền tệ, từ đó tác động đến lượng tiền trong nền kinh tế.

Điều này quan trọng vì nó phá vỡ một kiểu đơn giản hóa rất phổ biến. Nhiều người quen giải thích việc tạo tiền gần như hoàn toàn qua trái phiếu chính phủ, bởi đó là lối giải thích họ thường gặp ở các bối cảnh khác. Với Việt Nam, như vậy là quá hẹp. Trái phiếu vẫn quan trọng, nhưng không thể thay cho toàn bộ bức tranh.

So sánh với Mỹ vẫn hữu ích, nhưng chỉ khi dùng nó như một đối chiếu chứ không phải chìa khóa vạn năng. Trong trường hợp Mỹ, câu chuyện FED và trái phiếu đủ trung tâm để nhiều người mang nguyên nó sang mọi cuộc nói chuyện về tiền tệ. Phản xạ đó có thể hiểu được, nhưng nó làm phẳng đi những khác biệt quan trọng giữa các nền kinh tế.

Một cách làm kỷ luật hơn là xem trường hợp Mỹ như lời nhắc rằng mọi hệ thống tiền tệ đều phải được đọc bằng chính cấu trúc thể chế của nó. Việt Nam có cấu trúc khác. Khi chấp nhận điều đó một cách nghiêm túc, câu hỏi về cung tiền bớt bí ẩn hơn và trở nên cụ thể hơn.

Giá trị thật của việc hỏi tiền đến từ đâu không nằm ở chỗ thuộc lòng một định nghĩa về cơ sở tiền tệ. Nó nằm ở việc học cách nghĩ về chính sách cho cẩn thận hơn. Nếu cấu trúc cung tiền ở Việt Nam phụ thuộc vào nhiều biến số quen và không quen, thì việc bàn về hoạch định, quản lý tài sản và tác động của các chính sách tương lai cũng phải dùng một lăng kính rộng hơn.

Chính cái lăng kính rộng hơn đó mới khiến câu hỏi này đáng ở lại lâu. Nó không chỉ giúp có một câu trả lời nghe đúng kỹ thuật. Nó còn giúp xây được một cách đọc nền kinh tế Việt Nam trung thành hơn với chính Việt Nam.